Oral mucositis คืออะไร และต่างจากแผลร้อนในอย่างไร

Oral mucositis เกิดขึ้นได้อย่างไร

กลไกอยู่ที่ธรรมชาติของการรักษามะเร็ง NCI ระบุว่าเคมีบำบัดและรังสีรักษาชะลอหรือหยุดการเจริญของเซลล์ใหม่ และเยื่อบุทางเดินอาหารรวมถึงเยื่อบุช่องปากเป็นเป้าหมายของพิษจากการรักษา เพราะมีอัตราการผลัดเซลล์เร็ว

เยื่อบุในปากไม่ได้อยู่นิ่ง มันซ่อมและผลัดเซลล์ตัวเองตลอดเวลา เมื่อการรักษาไปชะลอการสร้างเซลล์ใหม่ เยื่อบุจึงบางลงและสลาย เกิดเป็นแผลที่กว้างกว่าและกระจายกว่าแผลทั่วไป นี่คือเหตุผลที่มันไม่ใช่ “แผลร้อนในที่เยอะกว่าเดิม” แต่เป็นคนละภาวะกัน

ความรุนแรงต่างกันไปในแต่ละคน ขึ้นกับสูตรยา ขนาดรังสี บริเวณที่ฉาย และปัจจัยของผู้ป่วย NCI ระบุว่า oral mucositis เป็นหนึ่งในพิษที่บั่นทอนที่สุดของการปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิด และต้องอาศัยทีมสหสาขาในการดูแล ซึ่งบอกได้ชัดว่าภาวะนี้ไม่ใช่เรื่องที่จัดการเองที่บ้าน

ต่างจากแผลร้อนในอย่างไร

ทั้งสองอย่างเป็นแผลในปากที่เจ็บ แต่เกือบทุกอย่างที่เหลือต่างกัน

ความแตกต่างที่สำคัญที่สุดอยู่แถวที่สี่และห้า แผลร้อนในเป็นเรื่องของความรำคาญที่จบเอง ส่วน oral mucositis เป็นเรื่องที่เชื่อมกับความเสี่ยงติดเชื้อและโภชนาการ นั่นทำให้วิธีคิดต่างกันตั้งแต่ต้น

ทำไมจึงเป็นมากกว่าเรื่องความเจ็บ

ผลกระทบเดินไปพร้อมกันหลายทาง

การกลืนและโภชนาการ เมื่อกลืนแต่ละครั้งเจ็บ ผู้ป่วยกินและดื่มน้อยลง เมื่อพลังงานและโปรตีนลดลงต่อเนื่อง น้ำหนักลดและความอ่อนแรงตามมา ในผู้ป่วยที่ร่างกายกำลังรับภาระจากโรคและการรักษาอยู่แล้ว ทุนสำรองมีไม่มาก

การติดเชื้อ NCI ระบุว่า oral mucositis ทำให้เยื่อบุปากสลาย ซึ่งเปิดทางให้แบคทีเรียและไวรัสเข้าสู่กระแสเลือด และเมื่อภูมิคุ้มกันอ่อนแอจากเคมีบำบัด แม้แบคทีเรียปกติในปากก็อาจก่อการติดเชื้อ NCI ระบุเพิ่มว่าเมื่อเม็ดเลือดขาวต่ำลง การติดเชื้ออาจเกิดบ่อยขึ้นและรุนแรงขึ้น และผู้ที่มีเม็ดเลือดขาวต่ำเป็นเวลานานมีความเสี่ยงติดเชื้อรุนแรงสูงกว่า

ภาวะที่เกิดร่วม NCI ระบุว่าแผลในปากจากภาวะเม็ดเลือดขาวต่ำหรือจากการติดเชื้อแบคทีเรีย เชื้อรา และไวรัส เป็นภาวะแทรกซ้อนเฉียบพลันที่พบบ่อยและเจ็บ และภูมิคุ้มกันที่ถูกกดอาจทำให้ไวรัสเริมที่แฝงอยู่กลับมาก่อโรคเป็นแผลเจ็บในและรอบปาก นั่นแปลว่าแผลที่เห็นอาจไม่ได้มาจาก mucositis อย่างเดียว และการแยกต้องอาศัยการประเมินของทีม

ภาพรวมการรักษา เมื่อความเจ็บ โภชนาการ และการติดเชื้อรวมกัน ทีมที่รักษาอาจต้องพิจารณาแนวทางเพิ่มเติม เช่น การจัดการความเจ็บ การเสริมโภชนาการ การให้สารน้ำ การรักษาการติดเชื้อ หรือการดูแลในโรงพยาบาล และในบางกรณีอาจมีการปรับแผนการรักษาตามสถานการณ์ของผู้ป่วยแต่ละราย ซึ่งเป็นการตัดสินใจของทีม

การดูแลที่มีอยู่ และสิ่งที่ต้องเข้าใจให้ตรง

เรื่องแรกที่ต้องพูดให้ชัด ไม่มีวิธีใดที่ทำให้ oral mucositis หายทันทีระหว่างที่การรักษายังดำเนินอยู่ เพราะกลไกของมันผูกกับการรักษาโดยตรง สิ่งที่ทำได้คือลดความรุนแรง ลดความทรมาน และเฝ้าระวังภาวะแทรกซ้อน

NCI ระบุว่าการดูแลฟันก่อนเริ่มเคมีบำบัดและรังสีรักษาช่วยลดความเสี่ยงการติดเชื้อในปาก ฟัน หรือเหงือก และระบุว่ามีการใช้ยาและน้ำแข็งเพื่อป้องกันและรักษา mucositis จากการปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิด ซึ่งเป็นแนวทางที่ทีมที่รักษาเป็นผู้พิจารณาตามกรณี ไม่ใช่สิ่งที่ผู้ป่วยเริ่มเองจากข้อมูลในเว็บ

สิ่งที่ผู้ป่วยและญาติทำได้จริงในแต่ละวันคือ ดูแลช่องปากอย่างนุ่มนวลและสม่ำเสมอตามที่ทีมแนะนำ เลือกอาหารนุ่มและอุณหภูมิที่ไม่กระตุ้น เลี่ยงของเผ็ด เปรี้ยว เค็มจัด และแข็ง จิบน้ำบ่อย ๆ บันทึกสิ่งที่กินได้และน้ำหนัก และแจ้งทีมทันทีเมื่อมีไข้ กลืนไม่ได้ หรือแผลลุกลาม

ผลิตภัณฑ์กลุ่มชั้นกั้น: ทำอะไรได้และทำอะไรไม่ได้

ในกลุ่มการดูแลเสริม มีผลิตภัณฑ์ที่ตั้งเป้าสร้างชั้นกั้นเชิงกายภาพบนเยื่อบุ แนวคิดคือลดการที่อาหาร น้ำ น้ำลาย และแรงเสียดสีมากระทบแผลซ้ำระหว่างวัน

สิ่งที่กลุ่มนี้ไม่ได้ทำ ต้องระบุให้ชัดเพราะเป็นกลุ่มผู้ป่วยที่เปราะบางที่สุด มันไม่ได้รักษามะเร็ง ไม่ได้รักษา oral mucositis ให้หาย ไม่ได้ทำให้เยื่อบุฟื้นเร็วขึ้น ไม่ได้ลดความเสี่ยงการติดเชื้อ ไม่ใช่ยาชา และไม่แทนแผนการดูแลของทีมที่รักษา

สิ่งที่มันตั้งเป้าคือลดการสัมผัสซ้ำที่แผล ซึ่งอาจช่วยให้บางคนรู้สึกถูกรบกวนน้อยลงขณะกิน ดื่ม หรือพูดในบางบริบทเท่านั้น ผลิตภัณฑ์แต่ละชนิดต่างกันทั้งส่วนประกอบ วิธีใช้ และข้อควรระวัง

ข้อกำหนดสำหรับผู้ป่วยที่กำลังรับการรักษา ห้ามเริ่มใช้ผลิตภัณฑ์ใด ๆ ในช่องปากโดยไม่ปรึกษาทีมที่รักษาก่อน เพราะเยื่อบุกำลังเปราะบาง มีความเสี่ยงติดเชื้อ และทีมเป็นผู้ที่รู้ว่าอะไรเหมาะกับสภาพช่องปากของผู้ป่วยในแต่ละช่วงของการรักษา